در و پنجره‌های چوبی قشم؛ درگاه‌های منبت‌کاری شده رو به تاریخ و اصالت خلیج فارس

وقتی در کوچه‌پس‌کوچه‌های بافت قدیم بندر لافت، روستای گوران یا محله‌های سنتی شهر قشم قدم می‌زنید، چشمتان به درهای بزرگ چوبی و پنجره‌های گره‌چینی می‌افتد که با وجود گذشت سال‌ها از هجوم باد، شرجی و نمک دریا، هنوز استوار و مغرور ایستاده‌اند. این درها و پنجره‌های چوبی سنتی (Doors and Windows)، راوی تاریخ طولانی و درخشان هنر نجاری، درودگری و منبت‌کاری در این جزیره پهناور هستند.

در این مقاله، به بررسی این هنرِ متصل به لنج‌سازی و نقش‌مایه‌های باستانی حک‌شده بر تن چوب‌های جان‌سخت آن می‌پردازیم.

گلافان درودگر؛ خلق هم‌زمان کشتی و خانه

هنر نجاری و ساخت در و پنجره در قشم، موازی و هم‌گام با صنعت باستانی لنج‌سازی رشد کرده است. در واقع، ارتباط معناداری میان این دو هنر وجود دارد:

گلافان و استادکاران قشمی، چوب و تخته‌های مورد نیاز برای ساخت درها و پنجره‌های خانه‌ها را از دورریز و مازاد کارگاه‌های بزرگ لنج‌سازی تأمین می‌کردند.

چوب‌های فوق‌العاده گران‌بها، متراکم و ضدآبی مانند ساج، کهور و بالاهوت که تاب‌آوری عجیبی در برابر رطوبت ۱۰۰ درصدی جنوب داشتند، پس از لنج‌سازی، پایه‌گذار درگاه‌های امن و زیبای خانه‌های جزیره می‌شدند. این همزیستی مصالح، هوش اقتصادی و تفکر اکوفرندلی (تجدیدپذیر) بومیان را به نمایش می‌گذارد.

هنر منبت‌کاری؛ حکایت ساسانیان و دوران اسلامی روی چوب

درهای چوبی قدیمی قشم ساده نیستند؛ آن‌ها بوم‌هایی برای هنر لوکس منبت‌کاری به شمار می‌روند. اگر به جزییات تزیینات این درها و گل‌میخ‌های آن‌ها دقت کنید، با یک دایره‌المعارف تاریخی مواجه می‌شوید.

طرح‌ها و نقوش برجسته‌ای که بر بدنه این درها تراشیده شده‌اند، ترکیب بدیعی از تاریخ ایران هستند:

• نقشمایه‌های دوران ساسانی: نقش‌های اسلیمی مدور، نیلوفر آبی و نمادهای پادشاهی ایران باستان.
• هنر دوران اسلامی: گره‌چینی‌های هندسی، طرح‌های اسلیمی متقارن و خطاطی‌های ظریف.

این نقوش، درها را تبدیل به نمادی از تمدن، اصالت خانوادگی و سلیقه معماران بومی جزیره می‌کرد. پنجره‌های چوبی نیز با شبکه‌بندی‌های ظریف (مشربیه یا گره‌چینی)، علاوه بر زیبایی، وظیفه تعدیل نور شدید آفتاب و هدایت باد خنک به داخل اتاق‌ها را بر عهده داشتند.

جایگاه این هنر در بوم‌گردی مدرن قشم

امروزه با رونق چشمگیر اقامتگاه‌های بوم‌گردی و هتل‌های سنتی در قشم، هنر درودگری و منبت‌کاری در و پنجره‌های چوبی دوباره به اوج رونق خود بازگشته است. طراحان داخلی با الهام از درهای منبت‌کاری شده قدیمی لافت، درهای ورودی بوم‌گردی‌ها و قاب‌های پنجره‌ها را بازآفرینی می‌کنند تا مسافران در بدو ورود، حس اصالت و شکوه تاریخ قشم را با تمام وجود لمس کنند.

سخن پایانی

در و پنجره‌های چوبی قشم، پیوند میان دریا و خشکی هستند؛ جایی که چوبِ جان‌سختِ لنج‌ها، به دست گلافان تبدیل به آثاری منبت‌کاری شده و ابدی برای حفاظت از خانه‌ها می‌شود. تماشای این درهای کهن در سفر به قشم، ورق زدن کتاب تاریخ مصور درودگری ایران است.