هنر برقع (برکه) قشم؛ نقاب‌های اسرارآمیز و ملوکانه زنان خلیج فارس

در میان تمام جاذبه‌های فرهنگی و بومی جزیره زیبای قشم، هیچ چیز به اندازه برقع (Borke) یا به زبان محلی «برکه»، توجه مسافران و پژوهشگران را به خود جلب نمی‌کند. این نقاب‌های رنگارنگ و خیره‌کننده که روی چهره زنان بومی جزیره خودنمایی می‌کنند، بخشی جدایی‌ناپذیر از تاریخ، هنر و اصالت پوشش در جنوب ایران هستند.

در این مقاله، به دل اسرار ساخت برقع می‌رویم و م مونه‌های متنوع آن در جزیره پهناور قشم را بررسی می‌کنیم.

برقع چیست؟ زبان تصویر و نشان تاهل

در فرهنگ اصیل قشم، برقع نوعی مقنعه، حجاب و البته یک اکسسوری تزیینی مجلل است. استفاده از برقع در میان زنان قشمی، به ویژه پس از ازدواج رواج دارد. در واقع، در ساختار اجتماعی جزیره، پوشیدن برقع یک نشانه‌ی آشکار و محترم از تاهل یک زن به شمار می‌رود.

نکته شگفت‌انگیز این است که جزیره قشم بسیار پهناور است و هر بخش از آن (از شرق تا غرب جزیره) سبک، رنگ و پهنای برقع مخصوص به خود را دارد؛ به طوری که یک فرد بومی می‌تواند با نگاه کردن به فرم برقع یک زن، متوجه شود او متعلق به کدام روستا یا منطقه از قشم است!

آناتومی و مهندسی ساخت یک برقع اصیل

برخلاف ظاهر ساده‌اش، ساخت یک برقع نیازمند دانش مواد بومی و ظرافت بالایی است:

• پارچه برقع (شیله – Shile): پارچه اصلی برقع در گذشته‌های دور با دست و در خود جزیره بافته می‌شد که به آن «شیله» می‌گفتند. شیله پارچه‌ای خاص با جلای نیلگون یا طلایی بود. امروزه علاوه بر پارچه‌های سنتی، از پارچه‌های نخی و چلوار نیز برای ساخت پایه برقع استفاده می‌شود.
• ستون ایستایی (چوب نخل): بخش عمودی و محکم برقع که دقیقاً روی تیغه بینی قرار می‌گیرد و به برقع حالت ایستاده و ارگونومیک می‌دهد، از چوب باریک و فرآوری‌شده درخت خرما ساخته می‌شود. این چوب مانع از چسبیدن پارچه به دهان و بینی شده و تنفس را در هوای شرجی راحت می‌کند.
• بند برقع؛ تجلی‌گاه شک و طلا: بندهایی که برقع را پشت سر محکم می‌کنند، خود یک اثر هنری مستقل هستند! این بندها از کامواهای رنگی بافته شده و با نوارهای ظریف شک‌بافی، پولک‌ها و حتی سکه‌های طلایی تزیین می‌شوند.

برقع در دنیای امروز؛ از سنت تا فشن مدرن

اگرچه امروزه استفاده از برقع در میان دختران جوان قشمی برای زندگی روزمره کمی کمرنگ‌تر شده، اما این هنر هرگز نمرده است. برقع امروزه به عنوان یکی از نمادهای اصلی هنرهای مفهومی (Conceptual Art) و فشن استایل بومی ایران در جهان شناخته می‌شود.

عکاسان، طراحان مد و گردشگران شیفته تضاد رنگی و فرم هندسی برقع بر چهره زنان جنوب هستند. خرید یک برقع دست‌ساز قشمی، بردن یکی از نمادین‌ترین و رازآلودترین قطعات صنایع دستی ایران به خانه‌هایتان است.