هنر حصیربافی (بوریا) قشم؛ شاهکار معماری و بافت با ریشههای نخل
وقتی به معماری بومگردیها، سقف کافههای سنتی و سایهبانهای ساحلی جزیره قشم نگاه میکنید، ساختارهای حصیریِ مستحکم و زیبایی را میبینید که در برابر باد و آفتاب شدید، مقاومت عجیبی دارند. این سازهها حاصل یکی از قدیمیترین، کاربردیترین و حیاتیترین صنایع دستی جزیره یعنی حصیربافی یا بوریا بافی (Hassir Bafi) است.
حصیربافی در قشم صرفاً یک هنر تزیینی نیست؛ بلکه یک هنر پایهای و مادر برای خلق وسایل زندگی و حتی المانهای معماری بومی است. در این مقاله، با اسرار این بافتنیهای تنومند آشنا میشویم.
الفبای حصیربافی قشم؛ از «سوند» تا «بند کمبار»
حصیربافی و بوریا بافی در قشم با روشی کاملاً مهندسیشده و با استفاده از دو عنصر اصلیِ حاصل از درخت خرما انجام میشود:
۱. سوند (Sevend): در گویش محلی قشم، به شاخههای برگدار و کامل درخت نخل که برای بافتهای بزرگ آماده میشوند، «سوند» میگویند. ۲. بند کمبار (Kambar): برای محکم کردن این شاخهها به یکدیگر، از طنابهای دستساز و بسیار محکم به نام «بند کمبار» استفاده میشود که آن هم از الیاف زبر و مقاوم تنه نخل بافته میشود.
تکنیک بافت: هنرمندان حصیرباف، سوندها را با نظم و ترتیب خاصی در کنار هم قرار میدهند و با بندهای کمبار آنها را به یکدیگر میبافند و گره میزنند. حاصل این کار، یک صفحه حصیری بزرگ، ضخیم و بسیار مستحکم است.
کاربردهای شگفتانگیز حصیر و بوریا در زندگی قشمیها
این صفحههای حصیری بافتهشده (بوریا)، گسترهای از کاربردهای متنوع را در زندگی روزمره و معماری جزیره خلق میکنند که نامهای محلی جالبی دارند:
- زیرانداز (تک – Tak): حصیرهای بزرگی که به عنوان فرش و زیرانداز خنک در خانهها پهن میشوند.
- سفره (بُدی – Bodi): سفرههای گرد حصیری برای جمع شدن اعضای خانواده دور غذا.
- پوشش سقف و دیوارها: در گذشته و حتی امروز، از این حصیرهای ضخیم برای پوشاندن سقف خانهها و ساخت دیوارهای موقتی کاپَرها استفاده میشود. حصیر با عبور دادن هوا و جلوگیری از تابش مستقیم آفتاب، فضا را خنک نگه میدارد.
- بستن دهانه بادگیرها: برای تنظیم جریان هوای خنک به داخل خانههای قدیمی.
- روانداز تختهای چوبی و حصار باغها: برای محافظت در برابر بادهای ماسهای.
چرا حصیربافی قشم هیچوقت قدیمی نمیشود؟
امروزه حصیربافی و بوریا بافی قشم، از کپرها و خانههای روستایی به معماری مدرن و دکوراسیون داخلی راه پیدا کرده است. بسیاری از معماران برجسته برای طراحی کافهها، رستورانها، ویلاهای ساحلی و فضاهای مینیمال، از بوریای قشم برای پوشش سقف و ایجاد سایهبانهای مدرن استفاده میکنند. این محصولات حس اصالت، گرما و طبیعتِ جنوب را به هر فضایی تزریق میکنند.
سخن پایانی
بوریا بافی قشم، تجلی نبوغ مردمان جنوب در سازگاری با اقلیم سخت است. خرید محصولات حصیربافی کوچک مانند سفرههای «بُدی» یا زیراندازهای «تک»، یا تماشای سقفهای حصیری در قشم، یادآور هنری است که هزاران سال قدمت دارد و هنوز هم نفس میکشد.
