هنر لنج سازی در قشم؛ سمفونی تبر و چوب بر ساحل خلیج فارس

اگر به شمال جزیره قشم و سواحل روستای گوران یا بندر لافت سفر کنید، از دور سازه‌های غول‌پیکر، چوبی و استواری را می‌بینید که شبیه به اسکلت دایناسورهایی باستانی بر روی ساحل جا خوش کرده‌اند. این سازه‌های شگفت‌انگیز، جهاز یا لنج‌های سنتی قشم (Johaz / Lench) هستند؛ شاهکاری از معماری دریایی ایران که طنین تبر استادکارانش، قرن‌هاست در گوش خلیج فارس می‌پیچد.

هنر صنعت لنج‌سازی چوبی در قشم پیشینه‌ای به درازای حضور انسان در این جزیره پهناور دارد. در این مقاله، به دل کارگاه‌های کشتی‌سازی قشم سفر می‌کنیم تا راز ساخت این غول‌های چوبی را کشف کنیم.

جهانی به نام «گلاف»؛ معماران بدون نقشه جزیره

در فرهنگ و گویش محلی قشم، به صنعتگران و استادکاران خبره‌ای که در کارگاه‌های تولید لنج چوبی به بالاترین درجه استادی رسیده‌اند، «گلاّف» (Galaf) می‌گویند.

نکته حیرت‌انگیز و باورنکردنی در مورد گلافان قشمی این است که آن‌ها بدون داشتن هیچ‌گونه نقشه پیش‌فرضی روی کاغذ، این شناورهای عظیم را می‌سازند! تمام هندسه، محاسبات دقیق ریاضی و طرح‌های آیرودینامیک لنج، بر اساس دانش تجربی، محاسبات ذهنی و الگوهای سنتی است که نسل به نسل از پدرانشان به ارث برده‌اند.

مردان هنرمند و نامور روستاهای گوران، پی‌پشت و لافت، از مشهورترین گلاف‌های ایران و جهان به شمار می‌روند و لنجهای دست‌بافت آن‌ها تا اعماق دریای عمان و اقیانوس هند سفر می‌کند.

آناتومی لنج؛ چوب‌های جان‌سخت در برابر نمک دریا

یک لنج باید دهه‌ها در میان آب‌های شور و مواج اقیانوس‌ها دوام بیاورد؛ بنابراین انتخاب چوب در این هنر حیاتی است. گلافان قشم از چوب‌های بسیار محکم، متراکم و ضدآب استفاده می‌کنند که هرکدام داستان خود را دارند:

• چوب ساج و بالاهوت: چوب‌های وارداتی و فوق‌العاده مقاومی که بدنه اصلی و زیرین لنج را می‌سازند و در برابر نفوذ آب و موریانه دریایی روئین‌تن هستند.
• چوب کرنگ، کُرت، کهور و کُنار: چوب‌های بومی و سختی که برای اسکلت‌بندی، فریم‌ها و اتصالات داخلی جهاز به کار می‌روند.

اجرای مرحله به مرحله لنج، از چیدن ستون فقرات کشتی تا تخته‌کوبی بدنه و قلاف‌کاری (عایق‌بندی با پنبه و روغن کنجد)، ماه‌ها و گاهی سال‌ها زمان می‌برد.

لنج‌سازی قشم؛ میراثی جهانی که نفس می‌کشد

دانش ساخت لنج‌های سنتی خلیج فارس به دلیل ارزش فرهنگی و مهندسی منحصربه‌فردش، در سال ۲۰۱۱ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو به ثبت جهانی رسید. امروز، موزه باز لنج‌سازی در روستای گوران، به یکی از بزرگ‌ترین جاذبه‌های گردشگری قشم تبدیل شده است؛ جایی که مسافران می‌توانند روند زنده و واقعی ساخت یک کشتی چوبی را از نزدیک لمس کنند و بوی خوش چوب ساج و دریا را نفس بکشند.

سخن پایانی

جهازسازی قشم، نمادی از عظمت، سخت‌کوشی و پیوند ابدی بومیان جزیره با دریاست. تماشای کارگاه‌های لنج‌سازی و گفتگو با گلافان پیر و بااصالت، تجربه‌ای است که هرگز در هیچ پاساژ و مرکز خریدی در قشم پیدایش نخواهید کرد؛ روحی زنده از تاریخ زنده خلیج فارس.