هنر کپکاپ سازی در قشم؛ پاپوش‌های چوبی و جان‌سخت بر خاک تفتیده جنوب

اگر در چله‌ی تابستان قدم بر سواحل یا خاک جزیره قشم بگذارید، هرم گرمای زمین که از بن خاک برمی‌خیزد را با تمام وجود حس خواهید کرد. در گذشته‌های دور و نزدیک که خبری از تکنولوژی و کفش‌های مدرن امروزی نبود، بومیان قشم چطور با این خاک داغ و سوزان کنار می‌آمدند؟ پاسخ در یک هنر-صنعت بومی فوق‌العاده خلاقانه به نام کپکاپ سازی یا کپ‌کپو (Kapkap Sazi) نهفته است.

در این مقاله، به معرفی این صندل‌های چوبی شگفت‌انگیز، متریال دریایی آن‌ها و یاد هنرمندان فقید این رشته در جزیره قشم می‌پردازیم.

کپکاپ (کپ‌کپو) چیست؟ عایق چوبی در برابر آفتاب

کپکاپ (Kapkap) یا در گویش محلی «کپ‌کپو»، نوعی پای‌افزار و صندل چوبی ساده است. ساختار هندسی این پاپوش به گونه‌ای طراحی می‌شد که کفی آن کاملاً چوبی بود و بندهایی محکم برای نگه داشتن پا روی آن تعبیه می‌شد.

فلسفه اختراع کپکاپ، هوش مهندسی بومیان را نشان می‌دهد؛ چوب رسانای ضعیف گرماست و ضخامت کفی کپکاپ مانند یک عایق حرارتی قدرتمند عمل می‌کرد تا در اوج تابستان، کف پای کارگران و اهالی جزیره را از سوختن و تاول زدن در برابر گرمای شدید زمین محافظت کند. همچنین در محیط‌های مرطوب و گل‌آلود ساحلی، این کفش‌ها مانع از لیز خوردن می‌شدند.

گلافان درودگر؛ خلق پاپوش از خاک‌اره‌های لنج

همان‌طور که درها، پنجره‌ها و لنج‌های مینیاتوری قشم از برکت کارگاه‌های جهازسازی جان می‌گرفتند، هنر کپکاپ‌سازی نیز فرزند خلف صنعت لنج‌سازی است.

گلاف‌های هنرمند لنج‌ساز پس از ساخت کشتی‌های غول‌پیکر، تکه‌های مازاد و دورریز چوب‌های بسیار گران‌قیمت، متراکم و ضخیم را دور نمی‌ریختند. آن‌ها از قطعات باقی‌مانده چوب‌های جان‌سختی مثل ساج، کُنار، کهور و دیگر تخته‌های ساختمانی مقاوم، کفی‌های ارگونومیک و دقیقی برای کپکاپ‌ها می‌تراشیدند. این پاپوش‌ها به دلیل ماهیت این چوب‌ها، در برابر رطوبت و آب شور دریا کاملاً ضدآب و پوسیدگی‌ناپذیر بودند.

یادنامه؛ زنده یاد سرودی گلستانی

هر هنر اصیلی با نام استادکارانی مأنوس است که تمام عمر خود را پای دارهای بافت یا کارگاه‌های نجاری گذاشته‌اند. در تاریخچه صنایع دستی جزیره قشم، در رشته‌ی کپکاپ‌سازی، نام و یاد «زنده یاد سرودی گلستانی» به عنوان یکی از نامورترین و ماهرترین هنرمندان محلی این رشته می‌درخشد. ایشان با ذوق و سلیقه منحصربه‌فرد خود، ساده‌ترین تخته‌های چوبی را به پای‌افزارهای ملوکانه و کاربردی تبدیل می‌کرد و نامش در تاریخ فرهنگ عامه جزیره جاودانه شد.

کاربرد امروزی؛ اکسسوری‌های خاص دکوراسیون و کلکسیون

امروز با ورود کفش‌های پلاستیکی و چرمی، کپکاپ‌ها دیگر به عنوان پاپوش روزمره استفاده نمی‌شوند. اما ارزش هنری و نوستالژیک آن‌ها چندین برابر شده است. امروزه کپکاپ‌ها به عنوان یک اکسسوری دکوری فوق‌العاده خاص در دکوراسیون بوم‌گردی‌ها، هتل‌های سنتی، کافه‌ها و چیدمان‌های به سبک بوهو و مینیمال استفاده می‌شوند. همچنین گردشگران و مجموعه‌داران فرهنگی، مشتاق خرید این صندل‌های چوبی باستانی به عنوان سوغاتی بسیار متمایز از قشم هستند.

سخن پایانی

کپکاپ‌سازی قشم، راوی قصه‌ی بقا، خلاقیت و مدیریت منابع در جنوب است. هنری که ثابت می‌کند بومیان خلیج فارس چگونه با دست خالی و به کمک دورریزهای چوب لنج، ابزاری برای آسایش خود در برابر قهر طبیعت می‌ساختند.