هنر عود سازی در قشم؛ طنین عشق و اصالت بر تارهای خوش‌نوای بربت

موسیقی در جزیره قشم با تار و پود زندگی بومیان گره خورده است؛ از ترانه‌های صیادی و کار روی لنج گرفته تا مراسم‌های آیینی و سنتی. در میان تمام آلات موسیقی که در جنوب نواخته می‌شوند، یک ساز جایگاهی شاهانه و اهورایی دارد: ساز عود یا بربت (Lute). هنر ساخت این ساز در قشم، یکی از برجسته‌ترین و فاخرترین هنرهای دستی و کارگاهی جزیره است که مرزهای ایران را درنوردیده است.

در این مقاله، به بهانه معرفی هنر عودسازی، به کارگاه‌های پُررمزوراز جزیره سفر می‌کنیم تا ببینیم چطور تکه‌های چوب به نوایی سحرآمیز تبدیل می‌شوند.

قشم؛ پایتخت عودسازی و صادرات ساز به جهان

اگرچه سازهای ضربی مانند طبل، دایره و طبلک در موسیقی زار و جشن‌های قشم کاربرد فراوانی دارند، اما عودسازی در ردیف هنرهای لوکس، بسیار ظریف و مهندسی‌شده‌ی درودگری قرار می‌گیرد. پیشرفت هنرمندان قشمی در این رشته در سال‌های اخیر به قدری چشمگیر بوده است که:

جزیره قشم امروزه به مرکزی بزرگ و معتبر برای تولید، بازاریابی و صدور ساز عود به سراسر ایران و کشورهای حاشیه خلیج فارس تبدیل شده است.

محمد رفیع اشعری؛ پدر عودسازی و بانی این هنر در قشم

نمی‌توان از عود و نوای خوش آن در جزیره صحبت کرد و نامی از معمار اصلی این جریان نبرد. استاد «محمد رفیع اشعری» را باید بدون شک بانی، پیشتاز و پدر هنر عودسازی مدرن در قشم دانست.

کارگاه بااصالت و پرانرژی استاد اشعری در جزیره، امروزه به یکی از جاذبه‌های فرهنگی و گردشگری قشم تبدیل شده و روزانه بازدیدکنندگان و شیفتگان موسیقی زیادی را به خود جذب می‌کند. تماشای صبوری و عشق او هنگام تراشیدن چوب‌ها، تجربه‌ای فراموش‌نشدنی است.

آناتومی عود؛ سمفونی چوب‌های گردو، افرا و زیتون

ساخت ک کاسه طنین‌انداز و گلابی‌شکل عود، نیازمند محاسبات دقیق آکوستیک و شناخت عمیق از جنس چوب‌هاست. استادکاران قشمی برای خلق یک ساز بی‌نقص مراحل زیر را طی می‌کنند:

• انتخاب چوب: برای بافت بدنه و ترک‌های عود از چوب درختان سخت و خوش‌صدا مثل گردو و افرا استفاده می‌شود. برای تزیینات، دسته و برخی قطعات ظریف نیز چوب زیتون به کار می‌رود.
• نوارهای چوبی ظریف: هنرمند نوارهای چوبی را با ضخامت بسیار کم برش داده، به کمک حرارت خم می‌کند و با دقت و ظرافتی مینیاتوری در کنار هم قرار می‌دهد.
• خلق صدای ماندگار: پس از چسباندن ترک‌ها، ساخت صفحه رو، شبکه پنجره‌ها و سیم‌گیری، ساز آماده دستان هنرمندان می‌شود تا نوایی گرم، بم و اصیل تولید کند.

سخن پایانی

عودسازی در قشم، تجلی تبدیل ماده به معناست؛ هنری که در آن چوب‌های سخت به زیباترین نوای عاطفی جنوب بدل می‌شوند. خرید یک ساز عود از کارگاه‌های قشم، نه تنها خرید یک ابزار موسیقی حرفه‌ای، بلکه تملک یک اثر هنری ماندگار و امضادار از میراث معنوی خلیج فارس است.